حکمرانی منابع طبیعی

حکمرانی منابع طبیعی

کاربرد روش تصمیم‌گیری چندشاخصه برای تحقق حکمرانی مطلوب در مکان‌یابی سد زیرزمینی در حوزۀ آبخیز دشت امیرحاضر بهبهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی خاتم الانبیا بهبهان، بهبهان، خوزستان، ایران.
2 گروه مهندسی طبیعت، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، ملاثانی، ایران.
3 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی خاتم الانبیا بهبهان، خوزستان، ایران.
چکیده
در پاسخ به تخریب‌های افراطی و افسارگسیختۀ منابع طبیعی، رویکردهای متعددی در حوزۀ مدیریت منابع طبیعی مطرح شده که مهم‌ترین این رویکردها می‌توان به حکمرانی خوب اشاره کرد. حکمرانی خوب منابع طبیعی برایندی از تعامل و برخاسته از کنش‌ها و واکنش‌های اجتماعی نهادی- محیطیِ همۀ گروداران است. یکی از مهم‌ترین ابعاد قابل تأمل در بحث حکمرانی منابع طبیعی کنش‌ها و واکنش‌های مرتبط با بحث آب و منابع آبی مورد نیاز بهره‌برداران از جمله آب‌های زیرزمینی است. با توجه به محدودیت منابع آب، به‌کارگیری شیوه‌های نوین در مدیریت و بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی از اولویت‌های توسعۀ منابع آب است. در این راستا احداث سدهای زیرزمینی در انواع مختلف در مناطق خشک کشور به حل مشکل کم‌آبی و بحران آب خصوصاً برای مناطق روستایی دورافتاده در مقیاس کوچک کمک می‌کند و سبب ثبات بیشتر زندگی در این مناطق می‌شود. اولین گام در احداث سدهای زیرزمینی مکان‌یابی است. در این تحقیق با استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چندشاخصۀ TOPSIS و AHP به مکان‌یابی برای احداث سدهای زیرزمینی در حوضۀ آبخیز دشت امیرحاضر پرداخته شد. معیارهای شیب، آبراهه، زمین‌شناسی، طبقات ارتفاعی، کاربری اراضی، گسل و خاک به‌عنوان شاخص‌های تعیین محل احداث سد در نظر گرفته شد. برای وزن‌دهی معیارها، از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و برای تلفیق نقشه‌های معیار و مکان‌یابی مناسب سدهای زیرزمینی از تکنیک TOPSIS در کنار بهره‌گیری از قابلیت‌های نرم‌افزار ArcGIS استفاده شد. نتایج تحقیق نشان داد که حدود 11 درصد مساحت حوضه دارای شرایط بسیار مناسب و 23 درصد دارای شرایط مناسب برای ایجاد سد زیرزمینی و بیش از نیمی از حوضه (52 درصد) فاقد پتانسیل برای ایجاد سد زیرزمینی است.
کلیدواژه‌ها

تشکری, مهسا , حیات زاده, مهدی , فتح زاده, علی , چزگی, جواد و بمانی خرانق, اکرم . (1402). یادداشت فنی: امکان‌‌سنجی و اولویت‌بندی مکانی احداث سد زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، مطالعه موردی: حوزه آبخیز رودان. مهندسی و مدیریت آبخیز, 15(4), 655-672.
چزگی جواد. (1389). مکان یابی محل های مناسب جهت احداث سد زیرزمینی با استفاده از روش تصمیم گیری چند معیاره با تاکید بر منابع آب(مطالعه موردی غرب استان تهران). مجله علوم ومهندسی آبخیزداری ایران، ۴ (۱۳)، ۶۵-۶۸.
حاج سیدعلی خانی,نجمه , سعیدیان,حمزه و رضایی,مریم . (1403). بررسی حساسیت و میزان دقت فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) در احداث سدهای زیر زمینی مناطق کویری. مجله اکوهیدرولوژی, 11(1), 125-147.
خرازی,پوریا , یزدانی,محمدرضا , آرا,هایده و خزائل پور,پیام . (1396). مکانیابی سد زیرزمینی با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی مطالعه موردی: حوضه آبخیز دشت کویر. فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر», 26(103), 177-185.
دشتی برمکی,مجید , یزدانی نوری,زهرا و مرادی نژاد,طالب . (1402). مکان یابی سد زیرزمینی با هدف تامین آب معدن سنگ آهن سنگان، خواف. آبخوان و قنات, 4(1), 117-137.
روهینا, آیت , احمدی, حسن , معینی, ابوالفضل و شهریور, عبدال . (1399). مکان یابی مناطق مستعد احداث سد زیرزمینی با استفاده از منطق بولین و روش AHP در آبخیز امام زاده جعفر گچساران. پژوهش های آبخیزداری, 33(4), 2-16.
زارعی, نگین و کرد, مهدی . (1401). مکان یابی احداث سد زیرزمینی با به کارگیری روش های منطق بولین و تحلیل سلسله مراتبی به‌وسیله سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی: حوضه آبریز حسن آباد در استان کرمانشاه). هیدروژئولوژی, 7(2), 172-186.
عرب عامری علیرضا، سهرابی مسعود، رضایی خلیل، شیرانی کورش. (1397). مکان‌یابی سد زیرزمینی با استفاده از تکنیک ‌GIS‌ و روش تحلیل سلسله مراتبی (‌AHP‌)‌. مجله علوم ومهندسی آبخیزداری ایران. ۱۲ (۴۱)، ۵۱-۶۰.
عشقی زاده، مسعود، و نورا، نادر. (1391). تعیین محل مناسب احداث سد زیرزمینی بر روی قنات (مطالعه موردی قنات دهن چنار حوزه آبخیز کلات شهرستان گناباد). مجله پژوهش‌های حفاظت آب و خاک, 17(3), 45-64.
کردی رضوان، فرامرزی مرزبان، کریمی حاجی، گرایی پرویز، یارمحمدی احسان.(۱۳۹۵). مکان‌یابی سدهای زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه‌خشک غرب ایران (مطالعه موردی: مهران، استان ایلام) پ‍‍ژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز ۷ (۱۳) :۱۶۴-۱۷۲.
محمدی استاد کلایه, امین , طهماسبی, ابوالفضل , کاشانی, مجتبی و کشاورز قرابایی, مهدی . (1403). ارزیابی مدیریت منابع طبیعی با استفاده از شاخص‌های حکمرانی (استان گلستان). تحقیقات مرتع و بیابان ایران, 31(1), 93-106.
Alizadeh, A. (2007). Applied Hydrology, Ferdowsi University of Mashhad Publications. (In Persian).
Arabameri, A., sohrabi, M., Rezaei, K. & shirani, K. (2018). Site Selection of Underground Dam Using GIS and Ahp Model.  Iranian Journal of Watershed Management Science and Engineering, 13 (41), 51-60, DOI: 20.1001.1.20089554.1397.12.41.5.4 .(In Persian).
Bakhtiarifar, M., Mesgari, M., Karimi, M., Chehreghani, A. (2011). Land use Change Modeling Using Multi-Criteria Decision Analysis and GIS. Journal of Environmental Studies, 37(58), 43-52, DOI:  20.1001.1.10258620.1390.37.58.6.6.
Birjandi, A. (2011). Locating an underground dam in an uninhabited regional watershed. Master's Degree in Natural Resources Engineering - Desertification, Kashan University. (In Persian).
Chazgi, c., Moradi, H. & khairkhah, M. (2010). Locating suitable sites for underground dam construction using Multi Criteria Decision Making with Emphasis on Water Resources (Case Study West of Tehran Province), Journal of Watershed Management Science. 4 (13): 65-68, DOI: 20.1001.1.20089554.1395.10.32.7.4 . (In Persian).
Dashti Barmaki, M., Yazdani Noori, Z., & Moradinejad, T. (2023). Locating underground dam with the aim of supplying water to the iron ore mine of Sangan, Khaf. Journal of Aquifer and Qanat4(1), 117-137, DOI:  10.22077/jaaq.2023.7027.1058. (In Persian).
Davoodi, M. (2004). Underground Dams an Economical and Effective Strategy for Water Resources Management and Development, Soil and Watershed Protection Research Institute Publications. (In Persian).
Eshghizaseh, M. & Nora, N. (2009). Determine the proper location of underground dam on Qanat (case study: Qanat Dahan Chenar, Kalat Gonabad Watershed). Journal of soil and water conservation research, 7(3), DOI: 20.1001.1.23222069.1389.17.3.3.4. (In Persian).
Haj seyed ali khani, N., saeediyan, H., & rezaei, M. (2024). Investigating the Sensitivity and Accuracy of Analytical Hierarchy Process (AHP) Process in Construction of Underground Dams in Desert Regions. Iranian journal of Ecohydrology11(1), 125-147, DOI: 10.22059/ije.2024.372868.1796. (In Persian).
Kordi, R., Faramarzi, M., Karimi, H., Garai, P. & Yarmohammadi, A., (2016). Mapping underground Dam in Arid and Semi-Arid Area in Western Iran (Case Study: Mehran, Ilam Province). jwmr. 2016; 7 (13):172-164, DOI: 10.18869/acadpub.jwmr.7.13.172. (In Persian).
Kharazi, P., Yazdani, M., Ara, H., khazaealpour, P. (2017). Suitable site selection for groundwater dams’ construction using analytical hierarchy process Case study: Dasht- e -Kavir Watershed. Scientific- Research Quarterly of Geographical Data (SEPEHR), 26(103), 177-185, DOI: 10.22131/sepehr.2017.28902. (In Persian).
Mohammadi Ostadkalayeh, A., Tahmasebi, A., Kashani, M., & Keshavarz Ghorabaee, M. (2024). Evaluation of natural resource management using good governance indexes. Iranian Journal of Range and Desert Research31(1), 93-106, DOI: 10.22092/ijrdr.2024.131465, (In Persian).
Nasiri, A. (2009). Application of Integrated Multi-criteria Decision-Making Methods (SMCDM) with GIS in Urban Land Use. Geomatics conference. (In Persian).
Nilsson, A., (1988). Groundwater Dams for Small-scale Water Supply. Intermediate Technology Publications.
Rangzan, K. No, no. Tagizadeh, A. And Niamadpour, A. (2013). Identification of suitable locations for the construction of underground dams using GIS and fuzzy multi-criteria decision making in Batvand plain, Khuzestan province. Fourth Earth Science Conference. University of Tehran. (In Persian).
 Rezaei, P., Rezaie, K., Nazari-Shirkouhi, S., Jamalizadeh Tajabadi,M.R., (2013): Application of Fuzzy Multi-Criteria Decision Making Analysis for Evaluating and Selecting the Best Location for Construction of Underground Dam, Acta Polytechnica Hungarica, 10(7), 187-209, DOI: 10.12700/APH.10.07.2013.7.13.
Rohina, A., Ahmadi, H., Moeini, A., & Shahrivar, A. (2020). Site Selection for Constructing Underground Dams Using Boolean Logic and the AHP method in the Imamzadeh Jafar Gachsaran Watershed. Watershed Management Research, 33(4), 2-16, DOI: 10.22092/wmej.2020.126600.1228. (In Persian).
 Tashakori, M., Hayatzadeh, M., Fathzadeh, A., Chezgi, J., & Bemani Kharanagh, A. (2023). Technical note: Feasibility and spatial prioritization of underground dam construction in the arid and semi-arid regions, case study: Roodan Watershed. Watershed Engineering and Management15(4), 655-672, DOI: 10.22092/ijwmse.2023.359376.1981. (In Persian).
Saaty, T. (1980) The analytic hierarchy process. McGraw Hill press.
Zarei, N., & Kord, M. (2023). Underground dam construction site selection using Boolean logic and analytical hierarchy process methods using GIS (Case study: Hassanabad watershed in Kermanshah province). Hydrogeology7(2), 172-186, DOI: 10.22034/hydro.2022.50085.1258. (In Persian).