حکمرانی منابع طبیعی

حکمرانی منابع طبیعی

بررسی ابعاد حکمرانی سازگار و مشارکتی منابع آب برای افزایش تاب‌آوری و مدیریت ریسک با رویکرد مبتنی بر آینده‌نگری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مریم افخمی
گروه حکمرانی آب، کشاورزی و محیط‌زیست، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22059/jnrg.2025.393693.1033
چکیده
حکمرانی سازگار و مشارکتی منابع آب همواره با چالش‌های متعددی همچون تغییر اقلیم، افزایش تقاضا برای منابع محدود و ناکارآمدی سیستم‌های مدیریتی مواجه است. این پژوهش با رویکردی نوآورانه، با استفاده از رویکردهای تحلیل ماتریس SWOT و سپس رتبه‌بندی آنها براساس روش QSPM، همچنین بهره‌گیری از تحلیل اثر متقابل و مدل آینده‌پژوهی MICMAC به تحلیل حکمرانی مشارکتی منابع آب می‌پردازد و راهبرد‌هایی برای افزایش تاب‌آوری و مدیریت ریسک در این حوزه پیشنهاد می‌دهد. در تحلیل SWOT، نقاط قوتی همچون وجود نهادهای مدنی فعال، تجارب موفق در حکمرانی آب و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین شناسایی شدند، همچنین فرصت‌هایی نظیر افزایش همکاری‌های بین‌المللی و توسعه شبکه‌های اجتماعی مورد توجه قرار گرفت. از سوی دیگر، نقاط ضعفی مانند کمبود قوانین جامع، ضعف در هماهنگی میان نهادها و محدودیت منابع مالی، به همراه تهدیدهایی همچون خصوصی‌سازی ناعادلانه منابع آب و افزایش وابستگی کشاورزی به منابع آبی شناسایی شدند. نتایج مدل آینده‌پژوهی MICMAC نشان داد تأمین مالی زیرساخت‌های پیش‌بینی بحران و توسعه سیستم‌های هشداردهنده محلی از اقدام‌های کلیدی برای تقویت تاب‌آوری هستند. شبکه‌های اجتماعی و کمپین‌های اطلاع‌رسانی نیز نقش مهمی در افزایش مشارکت عمومی و ارتقای آگاهی ایفا می‌کنند. بر این اساس راهبرد‌هایی ازجمله ایجاد کارگروه‌های میان‌سازمانی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در پایش منابع آب و تقویت آموزش‌های محلی پیشنهاد شدند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد موفقیت در حکمرانی سازگار و مشارکتی منابع آب مستلزم همکاری مؤثر میان نهادهای دولتی، جامعه مدنی و سازمان‌های بین‌المللی است. استفاده از فناوری‌های پیشرفته، ایجاد زیرساخت‌های پایدار و ارتقای ظرفیت‌های محلی ازجمله عوامل کلیدی در دستیابی به یک سیستم حکمرانی پایدار و تاب‌آور هستند. این رویکردها می‌توانند به مقابله با بحران‌های آبی و ارتقای پایداری منابع آب کمک کنند.
کلیدواژه‌ها
تاب‌آوری
تحلیل اثر متقابل
حکمرانی مشارکتی
سازگاری
مدیریت ریسک
Adger, W. N., Hughes, T. P., Folke, C., Carpenter, S. R., & Rockström, J. (2005). Social-ecological resilience to coastal disasters. Science, 309(5737), 1036–1039. https://doi.org/10.1126/science.1112122
Bagherzadeh, S., Mianabadi, H., Sadeghizadeh Bafandeh, S., Ghorbani, A., & Deylami, B. (2024). Normative assessment of enabling factors for adaptive water governance: Evidence and lessons from the Hirmand River Basin, Iran. Environmental Management, 73, 144–161. https://doi.org/10.1007/s00267-023-01896-9
Bakker, K. (2021). Water governance: Critical perspectives on a contemporary policy debate. International Journal of Water Resources Development, 27(3), 251–266. https://doi.org/10.1080/07900627.2010.529339
Folke, C., Hahn, T., Olsson, P., & Norberg, J. (2005). Adaptive governance of social-ecological systems. Annual Review of Environment and Resources, 30(1), 441–473. https://doi.org/10.1146/annurev.energy.30.050504.144511
Garrick, D. E., Anderson, G. R., Connell, D., & Pittock, J. (2019). Federal rivers: Managing water in multi-layered political systems. Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781788119857
Ketabchy, M. (2021). Investigating the impacts of the political system on water bankruptcy in Iran: Towards a democratic and decentralized water governance. Sustainability, 13(24), 13657. https://doi.org/10.3390/su132413657
Nazlabadi, E., Maknoon, R., Alavi Moghaddam, M. R., & Daigger, G. T. (2023). A novel MICMAC approach for cross impact analysis with application to urban water/wastewater management. Expert Systems with Applications, 230, 120667. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2023.120667
Nixon, R., et al. (2022). Social influence shapes adaptive water governance. Ecology and Society, 27(3), 37. https://doi.org/10.5751/ES-13661-270337
Ostrom, E. (2015). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781316423936
Pahl-Wostl, C. (2022). An evolutionary perspective on water governance: From understanding to transformation. Water Resources Management, 36, 2105–2123. https://doi.org/10.1007/s11269-022-03149-1
Pahl-Wostl, C., Gupta, J., & Petry, D. (2008). Governance and the global water system: A theoretical exploration. Global Governance, 14(4), 419–435.
Saikia, P. (2023). Governance attributes for building water resilience: Empirical lessons for translating theory into practice. Water Policy, 25(4), 789–807. https://doi.org/10.2166/wp.2023.057
Smith, A., & Patterson, J. (2020). Building water resilience: Collaborative governance and local action. Water Resources Research, 56(8), e2020WR028442. https://doi.org/10.1029/2020WR028442
UN-Water. (2020). The United Nations World Water Development Report 2020: Water and climate change. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000372985
Walker, B., Holling, C. S., Carpenter, S. R., & Kinzig, A. (2004). Resilience, adaptability, and transformability in social–ecological systems. Ecology and Society, 9(2), 5. https://doi.org/10.5751/ES-00650-090205
Webster, A. J., Lin, Y. C., Scruggs, C. E., Bixby, R. J., Crossey, L. J., Huang, K., Johnson, A., de Lancer Julnes, P., Kremer, C. A., Morgan, M., Mulchandani, A., Rotche, L., Stone, A. B., Tsinnajinnie, L. M., & Stone, M. C. (2025). Facilitating convergence research on water resource management with a collaborative, adaptive, and multi-scale systems thinking framework. Ecology and Society, 30(1), 23. https://doi.org/10.5751/ES-15586-300123
World Bank. (2021). Water resources management in a changing climate: Adaptation strategies for developing countries. World Bank Publications. https://openknowledge.worldbank.org/