حکمرانی منابع طبیعی

حکمرانی منابع طبیعی

هم‌افزایی حکمرانی خوب و برنامه‌ریزی مشارکتی در پیاده‌سازی راه‌حل‌های مبتنی‌بر طبیعت: چارچوبی برای توسعه پایدار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ملیکا غلامیان سفیدداربنی
شهلا چوبچیان
گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
10.22059/jnrg.2025.401712.1050
چکیده
در دهه‌های اخیر چالش‌های زیست‌محیطی پیچیده‌ای مانند تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها، کاهش منابع آب، تهدید امنیت غذایی، سلامت عمومی و توسعه اقتصادی جوامع انسانی را با مخاطره مواجه کرده‌اند. شواهد نشان می‌دهد رویکردهای مدیریتی سنتی به‌تنهایی توان پاسخگویی مؤثر به این بحران‌ها را ندارند و در بسیاری موارد، سبب تشدید تعارضات اجتماعی و کاهش پایداری بلندمدت شده‌اند. در این زمینه راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت به‌عنوان رویکردی نوآورانه و تحول‌آفرین، با الهام از فرایندها و خدمات اکوسیستم‌ها، تلاش می‌کنند ضمن حفظ و بازسازی سرمایه‌های طبیعی، نیازهای انسانی در حوزه‌های مختلف را نیز تأمین کنند. با این حال موفقیت و پایداری این پروژه‌ها صرفاً به جنبه‌های فنی و زیست‌محیطی محدود نمی‌شود و نیازمند فراهم بودن بسترهای نهادی و اجتماعی کارآمد است. پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد کیفی و تحلیل اسناد بالادستی، چارچوبی را برای تبیین سازوکار هم‌افزایی میان حکمرانی خوب و برنامه‌ریزی مشارکتی در اجرای راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد تحقق موفقیت این راه‌حل‌ها مستلزم توجه هم‌زمان به ابعاد محلی، فراملی، نهادی و بخشی است. مشارکت فعال ذی‌نفعان، شفاف‌سازی فرایندها، همکاری‌های بین‌المللی، استفاده از سامانه‌های هوشمند اداری، توسعه کشاورزی پایدار، حمل‌ونقل پاک و بوم‌گردی پایدار، از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر موفقیت پروژه‌ها محسوب می‌شوند. ترکیب حکمرانی خوب و برنامه‌ریزی مشارکتی، با بهره‌گیری از حکمرانی چندسطحی و نوآوری‌های نهادی، زمینه تحقق توسعه پایدار و ارتقای کیفیت زندگی را فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
حکمرانی چندسطحی
سامانه‌های هوشمند
عدالت محیط‌زیستی
نوآوری نهادی
Aazami, M. (2011). The effectiveness of people’s participation in natural resource management projects in Iran. OIDA International Journal of Sustainable Development, 2(6), 21–27. (In Persian). https://ssrn.com/abstract=1768351
Anderson, C. C., & Renaud, F. G. (2021). A review of public acceptance of nature-based solutions: The "why," "when," and "how" of success for disaster risk reduction measures. Ambio, 50(8), 1552–1569. https://doi.org/10.1007/s13280-021-01502-4
Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224. https://doi.org/10.1080/01944366908977225
Baciu, L. E. (2023). The impact of governance upon sustainable development: Empirical evidence. Studia Universitatis Babes-Bolyai Oeconomica, 68, 73–86. https://doi.org/10.2478/subboec-2023-0010
Battisti, L., Cuomo, F., & Manganelli, A. (2024). Collaborative governance arrangements: What makes nature-based solutions endure? Territory, Politics, Governance, 1–21. https://doi.org/10.1080/21622671.2024.2355317
Biancifiori, S., Torabi Moghadam, S., & Lombardi, P. (2025). Participatory digital solutions for nature-based solution urban projects: A systematic PRISMA literature review. Sustainability, 17(17), 7945. https://doi.org/10.3390/su17177945
Davis, H., Fredericks, J., Foth, M., Caldwell, G. A., & Parker, C. (2025). The role of participatory planning and design in addressing the UN Sustainable Development Goals. Urban Planning, 10, Article 10048. https://doi.org/10.17645/up.10048
Dunlop, T., Khojasteh, D., Cohen-Shacham, E., Glamore, W., Haghani, M., van den Bosch, M., … & Felder, S. (2024). The evolution and future of research on nature-based solutions to address societal challenges. Communications Earth & Environment, 5(1), 132. https://doi.org/10.1038/s43247-024-01308-8
Flavien, I., & Juma Amolo, A. E. (2025). Impact of participatory project management on agricultural project performance: A case study of Musanze District. International Journal of Finance & Banking Studies, 14(2). https://doi.org/10.20525/ijfbs.v14i2.3959
Gholamian, M., & Choobchian, S. (2024, October 8). The role of environmental cooperatives in providing nature-based solutions to mitigate the impacts of climate change in rural areas. In Proceedings of the First National Conference on Future and Environmental Sustainability. University of Tehran. Retrieved from. (In Persian).  https://www.researchgate.net/publication/385681869
Glass, L. M., & Newig, J. (2019). Governance for achieving the Sustainable Development Goals: How important are participation, policy coherence, reflexivity, adaptation and democratic institutions? Earth System Governance, 2, 100031. https://doi.org/10.1016/j.esg.2019.100031
Hölscher, K., Frantzeskaki, N., Collier, M. J., Connop, S., Kooijman, E. D., Lodder, M., … & Vos, P. (2023). Strategies for mainstreaming nature-based solutions in urban governance capacities in ten European cities. npj Urban Sustainability, 3(1), 54. https://doi.org/10.1038/s42949-023-00121-y
International Union for Conservation of Nature. (2020, July). Ensuring effective nature-based solutions (IUCN Issues Brief). IUCN. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2020.09.en
Jaramillo Díaz, P., Calle-Loor, A., Gualoto, E., Bolaños, C., & Cevallos, D. (2022). Adoption of sustainable agriculture practices through participatory research: A case study on Galapagos Islands farmers using water-saving technologies. Plants, 11(21), 2848. https://doi.org/10.3390/plants11212848
Langridge, R., & Ansell, C. K. (2024). How did we get here? The evolution of a polycentric system of groundwater governance. Ecology and Society, 29(1). https://doi.org/10.5751/es-14830-290134
Maghsoodi, S., Mahdavi, S. K., Shahraki, M., & Sharafatmandrad, M. (2024). Participatory management and sustainable ecosystem management indicators. Scientific Reports, 14(1), 31991. (In Persian). https://doi.org/10.1038/s41598-024-83677-w
Martin, J. G., Scolobig, A., Linnerooth-Bayer, J., Irshaid, J., Rodriguez, J. J. A., Fresolone-Caparrós, A., & Oen, A. (2025). The nature-based solution implementation gap: A review of nature-based solution governance barriers and enablers. Journal of Environmental Management, 388, 126007. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.126007
Motevalli, H., Rezaei, A., Hejazi, Y., & Alambaigi, A. (2024). Policy network analysis in participatory natural resource management (Case study of Hablehroud watershed). Iranian Journal of Agricultural Economics and Development Research, 55(2), 289–308. https://doi.org/10.22059/ijaedr.2021.319939.669018
Nunes, N., Björner, E., & Hilding-Hamann, K. E. (2021). Guidelines for citizen engagement and the co-creation of nature-based solutions: Living knowledge in the URBiNAT project. Sustainability, 13(23), Article 13378. https://doi.org/10.3390/su132313378
Palomo, I., Locatelli, B., Otero, I., Colloff, M., Crouzat, E., Cuni-Sanchez, A., … & Lavorel, S. (2021). Assessing nature-based solutions for transformative change. One Earth, 4(5), 730–741. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2021.04.013
Thomas, D. R. (2006). A general inductive approach for analyzing qualitative evaluation data. American Journal of Evaluation, 27(2), 237–246. https://doi.org/10.1177/1098214005283748
UNDP, & WHO. (2020). Addressing climate change and health in the Europe and Central Asia region. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/eurasia/publications/addressing-climate-change-and-health-europe-and-central-asia-region
United Nations Development Programme. (2024). Nature for development. UNDP. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2024-10/undp_nature_for_development_v2.pdf
Villamayor-Tomas, S., Bisaro, A., Moull, K., Albizua, A., Mank, I., Hinkel, J., … & Noltze, M. (2024). Developing countries can adapt to climate change effectively using nature-based solutions. Communications Earth & Environment, 5(1), 214. https://doi.org/10.1038/s43247-024-01356-0
Zandebasiri, M., Pourhashemi, M., Djagoun, C. A., Sayedena, S. V., Mosleh Ghahfarokhi, Z., Azadi, H., & Witlox, F. (2025). An investigation on the local community's traditional knowledge of Iranian mountain forests using a qualitative assessment. Trees, Forests and People, 21, 100883. (In Persian). https://doi.org/10.1016/j.tfp.2025.100883