حکمرانی منابع طبیعی

حکمرانی منابع طبیعی

نقش استراتژیک حسابداری محیط‌زیستی در بهبود حکمرانی پایدار منابع طبیعی: رویکرد هیبریدی مبتنی بر روش‌شناسی Q و تحلیل خوشه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
یاسمن خلیلی 1
مهدیس نیکزاد قادیکلایی 2
کرامت الله حیدری رستمی 3
1 گروه حسابداری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 گروه حسابداری، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3 گروه مدیریت، دانشکده علوم‌اداری و اقتصادی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
10.22059/jnrg.2025.403218.1056
چکیده
این پژوهش، انجام‌شده در سال ۱۴۰۴، نقش حسابداری محیط‌زیستی استراتژیک را در بهبود حکمرانی پایدار منابع طبیعی در ایران با تمرکز بر کیفیت حکمرانی، وابستگی به منابع طبیعی و نوآوری‌های فناوری سبز بررسی کرد. داده‌ها با استفاده از رویکرد هیبریدی روش‌شناسی و تحلیل خوشه‌ای از ۴۵ ذی‌نفع (۱۵ فعال در بخش دولتی، ۱۵ کارشناس دانشگاهی و ۱۵ فعال در بخش خصوصی) از طریق مرتب‌سازی Q با ۵۰ گویه (آلفای کرونباخ 87/0) جمع‌آوری شدند. تحلیل کیفی تطبیقی فازی سه ترکیب علّی اصلی را شناسایی کرد: (پوشش= 72/0، سازگاری=83/0)، ~SEA × GTI (پوشش=68/0، سازگاری=81/0) و (پوشش= 65/0، سازگاری=80/0) که نقش میانجی کیفیت حکمرانی و کفایت نوآوری‌های فناوری سبز را تأیید کرد. تحلیل خوشه‌ای (امتیاز سیلوئت 78/0) سه خوشه منطقه‌ای را استخراج کرد: خوشه شمالی (اندازه ۲۹، )، خوشه جنوبی (اندازه ۱۶، ) و خوشه مرکزی (اندازه ۱۵، ). آزمون و کای‌دو تفاوت‌های معنادار بین خوشه‌ها را تأیید کردند. یافته‌ها، با همبستگی‌های بالای 70/0 و توافق ۸۵ درصد در مرتب‌سازی Q، نشان دادند حسابداری محیط‌زیستی استراتژیک با تقویت شفافیت، به‌ویژه در خوشه‌های با کیفیت حکمرانی بالا، حکمرانی پایدار منابع طبیعی را بهبود می‌دهد و نوآوری‌های فناوری سبز اثرات منفی وابستگی به منابع را تعدیل می‌کند. این نتایج سیاست‌های منطقه‌ای برای کاهش چالش‌های محیط‌زیستی ایران، مانند تغییرات اقلیمی و فرسایش منابع و دستیابی به اهداف توسعه پایدار (۷ و ۱۳) را پیشنهاد می‌دهند. محدودیت‌ها شامل وابستگی به دیدگاه‌های ذهنی و حجم نمونه محدود است، اما سه‌سویه‌سازی و اعتبارسنجی همتایان اعتبار نتایج را تقویت کردند. تحقیقات آینده می‌توانند از داده‌های طولی و فناوری‌هایی مانند بلاکچین برای نظارت پویا بر پایداری منابع استفاده کنند.
کلیدواژه‌ها
تحلیل کیفی تطبیقی فازی
حسابداری محیط‌زیستی استراتژیک
حکمرانی پایدار منابع طبیعی
خوشه‌بندی منطقه‌ای
فناوری سبز
کیفیت حکمرانی
Aini, N. N., & Subriadi, A. P. (2022). Governance and practice approach of green information technology: A systematic literature review. Procedia Computer Science, 197, 650–659. https://doi.org/10.1016/j.procs.2021.12.186
Bai, Y., Eweade, B. S., Aghazadeh, S., Bamidele, R. O., & Xu, Y. (2025). Pathways to environmental sustainability: Do fintech, natural resources, and environmental patents matter in E-7 nations? Renewable Energy, 247, 122987. https://doi.org/10.1016/j.renene.2025.122987
Brown, S. R. (1993). A primer on Q methodology. Operant Subjectivity, 16(3/4), 91–138.
Cai, H. H., Lee, H.-F., Khan, N. U., & Yuan, Q. (2024). Are natural resources a curse, a blessing, or a double-edged sword? Implications for environmental sustainability. Journal of Environmental Management, 367, 122008. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2024.122008
Chen, L., & Xie, J. (2024). A deep connection among the natural resources, technical progress, efficient energy and sustainability: The mediating role of governance. Resources Policy, 96, 105096. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2024.105096
Cheng, Z. H., Li, X., & Wang, M. X. (2021). Resource curse and green economic growth: Evidence from resource-based cities in China. Resources Policy, 74, 102325. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2021.102325
Chu, X. H., Dan, G., Alamri, S., & Toghraie, D. (2023). Greening smart cities: Integration of urban natural resources and smart city technologies for environmental sustainability. Sustainable Cities and Society, 99, 104985. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104985
Debbarma, J., & Choi, Y. R. (2022). A taxonomy of green governance: Qualitative and quantitative insights for sustainable development. Sustainable Cities and Society, 79, 103693. https://doi.org/10.1016/j.scs.2022.103693
El Nasser, N. A., Ibrahiem, D. M., & Sameh, R. (2025). The nexus between the dependence on natural resources and environmental sustainability: Does institutional matter? Resources Policy, 101, 105466. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2025.105466
Fasoulis, I. (2021). Governing the oceans: Norway’s ocean governance regime in the context of United Nations Sustainable Development Goals. Regional Studies in Marine Science, 48, 101983. https://doi.org/10.1016/j.rsma.2021.101983
Feng, X., Zhou, D., & Hussain, T. (2024). An investigation of fintech governance, natural resources and government stability on sustainability: Policy suggestions under the SDGs theme. Resources Policy, 96, 105184. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2024.105184
Jarijari, T., Deka, A., & Cavusoglu, B. (2025). The synergistic role of natural resources, green finance and green technological innovations in promoting environmental sustainability in Sub-Saharan Africa. Resources Policy, 105, 105598. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2025.105598
Jiang, Y. H., Ni, H. L., Ni, Y. H., & Guo, X. M. (2023). Assessing environmental, social, and governance performance and natural resource management policies in China’s dual carbon era. Resources Policy, 85(Part B), 104050. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.104050
Ketchoua, G. S., & Wirajing, M. A. K. (2025). The resource hypothesis revisited: Analysing the OECD experience in energy sustainability. Energy Policy, 207, 114830. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2025.114830
Khan, U., Wang, S. W., Qin, Z. H., Salik, M., & Ghani, S. (2025). Governance and green finance for sustainable mineral resources: Technological innovation and infrastructure pathways in emerging economies. Sustainable Futures, 10, 101301. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.101301
Li, X. Y., & Tong, X. Y. (2024). Fostering green growth in Asian developing economies: The role of good governance in mitigating the resource curse. Resources Policy, 90, 104724. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2024.104724
Liu, Y. J., Huang, Q., & Wang, Y. (2025). From resource reliance to sustainable environmental resilience: A digital-green paradigm for BRICS+ nations. Journal of Environmental Management, 394, 127498. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.127498
Marra, A., Colantonio, E., & Sarra, A. (2024). Natural resources, socio-technical regimes, and the environmentally sustainable transition: Evidence from OECD countries. Journal of Cleaner Production, 478, 143920. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2024.143920
Ofori, E. K., Li, J. K., Radmehr, R., Zhang, J., & Shayanmehr, S. (2023). Environmental consequences of ISO 14001 in European economies amidst structural change and technology innovation: Insights from green governance dynamism. Journal of Cleaner Production, 411, 137301. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.137301
Opoku-Mensah, E., Chun, W. D., Ofori, E. K., Ampofo, S. A., Chen, W., & Appiah-Otoo, I. (2024). Revisiting the role of ICT and green institutional governance in environmental sustainability: An ecological footprint mitigation pathway. Journal of Cleaner Production, 434, 139824. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.139824
Ozturk, I., Razzaq, A., Sharif, A., & Yu, Z. S. (2023). Investigating the impact of environmental governance, green innovation, and renewable energy on trade-adjusted material footprint in G20 countries. Resources Policy, 86(Part A), 104212. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.104212
Pang, D. Z., Jin, X., Zheng, K. C., & Tien, N. H. (2024). Optimizing mineral resources, fintech innovation, and effective governance for green growth in G-20 economies. Resources Policy, 92, 104983. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2024.104983
Rahman, M. M., & Hossain, M. E. (2025). Synergy of governance, finance, and technology for sustainable natural resource management. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 11(1), 100468. https://doi.org/10.1016/j.joitmc.2025.100468
Raihan, A., Atasoy, F. G., Coskun, M. B., Tanchangya, T., Rahman, J., Ridwan, M., Sarker, T., Elkassabgi, A., Atasoy, M., & Yer, H. (2024). Fintech adoption and sustainable deployment of natural resources: Evidence from mineral management in Brazil. Resources Policy, 99, 105411. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2024.105411
Ren, Y., Hu, Y., Zhang, K., Zhang, Y., & Qin, Z. (2025). Assessing the role of digital governance construction in sustainable development: Evidence from China's resource-based cities. Journal of Environmental Management, 393, 127058. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.127058
Sadiq, M., Chien, F., Tufail, B., & Zhang, J. (2025). Steps towards climate sustainability: The role of natural resource volatility, fiscal governance, institutional quality, and clean energy R&D in BRICS countries. Energy Strategy Reviews, 59, 101742. https://doi.org/10.1016/j.esr.2025.101742
Schiavon, E., Taramelli, A., & Tornato, A. (2021). Modelling stakeholder perceptions to assess green infrastructures potential in agriculture through fuzzy logic: A tool for participatory governance. Environmental Development, 40, 100671. https://doi.org/10.1016/j.envdev.2021.100671
Tanchangya, T., Tafsirun, U., Islam, M. S., Islam, N., Chakma, J., & Esquivias, M. A. (2025). Role of financial technology in small-scale natural resource management through sustainable financing in Venezuela. Social Sciences & Humanities Open, 11, 101636. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2025.101636
Vörösmarty, C. J., Stewart-Koster, B., Green, P. A., Boone, E. L., Flörke, M., Fischer, G., Wiberg, D. A., Bunn, S. E., Bhaduri, A., McIntyre, P. B., Sadoff, C., Liu, H., & Stifel, D. (2021). A green-gray path to global water security and sustainable infrastructure. Global Environmental Change, 70, 102344. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2021.102344
Wan, Q. L., Miao, X. D., & Afshan, S. (2022). Dynamic effects of natural resource abundance, green financing, and government environmental concerns on sustainable environment in China. Resources Policy, 79, 102954. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2022.102954
Wang, J., Kong, W. L., & Han, W. J. (2025). Achieving win–win outcomes between urban growth and urban greening: The role of environmental governance. Applied Geography, 183, 103735. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2025.103735
Wang, X. Y., Guo, F., Zhang, B., & Li, Y. X. (2025). Environmental pollution liability insurance policy and corporate green innovation: Effects of environmental and internal governance. Economic Analysis and Policy, 88, 476–491. https://doi.org/10.1016/j.eap.2025.09.023
Wang, X., Iqbal, S., Amin, N., Hussain, M., Zaman, S., & Khan, S. (2025). The role of government effectiveness, technological innovations, natural resource protection on carbon emissions in Gulf Cooperation Council region: A pathway for achieving sustainable development goals by 2030. Journal of Environmental Management, 377, 124506. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.124506
Watts, S., & Stenner, P. (2012). Doing Q methodological research: Theory, method and interpretation. London: SAGE Publications.
Yang, Q., Geng, R. Q., Jiang, Y. S., & Feng, T. W. (2021). Governance mechanisms and green customer integration in China: The joint effect of power and environmental uncertainty. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 149, 102307. https://doi.org/10.1016/j.tre.2021.102307
Yang, Z., & Solangi, Y. A. (2024). Analyzing the relationship between natural resource management, environmental protection, and agricultural economics for sustainable development in China. Journal of Cleaner Production, 450, 141862. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2024.141862
Yap, W. K., Anuar, N. L. M., & Choong, Y. C. (2025). The blessing and curse of natural resource dependence: A stochastic frontier analysis on productivity, resource rent, governance and sustainability. Resources Policy, 108, 105695. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2025.105695
Yin, J. H., & Li, C. C. (2022). Data governance and green technological innovation performance: A curvilinear relationship. Journal of Cleaner Production, 379(Part 1), 134441. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.134441
Zeng, C. Y., Ma, R., & Chen, P. L. (2024). Impact of mineral resource rents and fintech on green growth: The mediating role of environmental governance in developed economies. Resources Policy, 89, 104547. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.104547
Zhang, M. Q., Hou, J., & Liu, Y. S. (2025). Achieving development goals via digital government strategies for a sustainable digital economy integrating natural resource governance and energy security. Resources Policy, 101, 105330. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2024.105330
حکمرانی منابع طبیعی
دوره 2، شماره 3
پاییز 1404
صفحه 248-264