با توجه به اینکه یکی از چالشهای اساسی نظامهای آموزشی معاصر، پرورش نسلی توانمند در درک، تحلیل و مدیریت مسائل محیطزیستی است، ارزیابی اثربخشی برنامههای آموزش محیطزیست اهمیت نظری و کاربردی ویژهای دارد. هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر برنامه آموزش محیطزیست بر رفتار مسئولانه، دانش و نگرش محیط زیستی دانشآموزان پایه ششم ابتدایی بود. این مطالعه از نوع کاربردی و با روش شبهآزمایشی انجام شد. جامعه آماری شامل تمام دانشآموزان پایه ششم شهرستان علیآباد کتول در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود که از میان آنها ۵۰ نفر بهصورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل تقسیم شدند. گروه آزمایش در طول ۱۲ جلسه تحت آموزش برنامه محیطزیست در چهار واحد حفاظت از آب، حفاظت از گیاهان و جانوران، پرورش رفتار درست محیطزیستی و مدیریت پسماند قرار گرفت. ابزار گردآوری دادهها شامل مقیاس رفتار مسئولانه محیط زیستی ساچدوا (۲۰۲۱) و پرسشنامه دانش و نگرش محیطزیستی لیمینگ، دایر و براکن (۱۹۹۵) بود. دادهها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره مورد تحلیل قرار گرفتند. یافتهها نشان داد که برنامه آموزش محیطزیست موجب افزایش معنادار رفتارهای مسئولانه محیطزیستی (رفتار حفاظتی، رفتار مصرفکننده سبز و رفتار مدیریت پسماند)، همچنین ارتقای دانش و نگرش محیطزیستی دانشآموزان گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل شد. در نتیجه میتوان گفت آموزش محیطزیست با فعالسازی همزمان مؤلفههای شناختی، عاطفی و رفتاری، زمینهساز پرورش شهروندان آگاه، دارای نگرش مثبت و رفتار مسئولانه در قبال محیطزیست است و میتواند بهعنوان راهبردی مؤثر در برنامههای درسی مدارس مورد استفاده قرار گیرد.
Ardoin, N. M., & Bowers, A. W. (2020). Early childhood environmental education: A systematic review of the research literature. Educational Research Review, 31, 100353. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2020.100353
Baierl, T. M., & Bogner, F. X. (2024). Cognitive learning about forests: The key role of environmental attitude. International Journal of Science Education, 47(3), 358–378. https://doi.org/10.1080/09500693.2024.2323917
Bala, R., Singh, S., & Sharma, K. K. (2023). Relationship between environmental knowledge, environmental sensitivity, environmental attitude and environmental behavioural intention – A segmented mediation approach. Management of Environmental Quality: An International Journal, 34(1), 119–136. https://doi.org/10.1108/MEQ-08-2021-0202
Braun, T., Cottrell, R., & Dierkes, P. (2018). Fostering changes in attitude, knowledge and behavior: Demographic variation in environmental education effects. Environmental Education Research, 24(6), 899–920. https://doi.org/10.1080/13504622.2017.1343279
De Alwis, R., & De Silva, A. D. A. (2020). Education for responsible environmental behavior: Evidence from Sri Lanka. European Journal of Mathematics and Science Education, 1(2), 107–119. https://doi.org/10.12973/ejmse.1.2.107
De Oliveira, C. P., & Sousa, B. M. (2020). Green consumer behavior and its implications on brand marketing strategy. In Green marketing as a positive driver toward business sustainability (pp. 69–95). IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-5225-9558-8.ch004
Durán, J. F. C., & Paniagua, R. L. (2025). Water and environmental education: Pedagogical field-object in the Purépecha Indigenous Community of Naranja de Tapia, Michoacánagua. Perspectiva Austral, 3, 40. https://doi.org/10.56294/pa202540
Erhabora, N. I., & Don, J. U. (2018). Impact of environmental education on the knowledge and attitude of students towards the environment. Tạp Chí Nghiên Cứu Dân Tộc, 24. https://doi.org/10.25073/0866-773x/68
Gohain, R. J. B., Dutta, P. P., & Bora, N. (2025). Exergy, economic and environmental impacts analysis of a solar-biomass powered hybrid dryer for drying Eryngium Foetidum. Thermal Science and Engineering Progress, 59, 103325. https://doi.org/10.1016/j.tsep.2025.103325
Gopinath, S. (2021). A self-reflective and empathy-based environmental education intervention to enhance environmental values and knowledge of preadolescents. Australian Journal of Environmental Education. https://doi.org/10.1080/10382046.2024.2349430
Han, T. I. (2019). Objective knowledge, subjective knowledge, and prior experience of organic cotton apparel. Fashion and Textiles, 6(1), 4. https://doi.org/10.1186/s40691-018-0168-7
Hosta, M., & Zabkar, V. (2021). Antecedents of environmentally and socially responsible sustainable consumer behavior. Journal of Business Ethics, 273–293. https://doi.org/10.1007/s10551-019-04416-0
Lange, F., & Dewitte, S. (2019). Measuring pro-environmental behavior: Review and recommendations. Journal of Environmental Psychology, 63, 92–100. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2019.04.009
Lin, Y. C., Liu, G. Y., Chang, C. Y., Lin, C. F., Huang, C. Y., Chen, L. W., & Yeh, T. K. (2021). Perceived behavioral control as a mediator between attitudes and intentions toward marine responsible environmental behavior. Water, 13(5), 580. https://doi.org/10.3390/w13050580
Liu, P., Teng, M., & Han, C. (2020). How does environmental knowledge translate into pro-environmental behaviors? The mediating role of environmental attitudes and behavioral intentions. Science of the Total Environment, 728, 138126. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.138126
Ngene, A. H. (2025). Influence of climate change communication on responsible environmental behaviour among residents of Niger State. Informasi, 55(1), 62–72. https://doi.org/10.21831/informasi.v55i1.77904
Oanh, T. T. K. (2024). Digital financial inclusion in the context of financial development: Environmental destruction or the driving force for technological advancement. Borsa Istanbul Review, 24(2), 292–303. https://doi.org/10.1016/j.bir.2024.01.003
Otto, S., & Pensini, P. (2017). Nature-based environmental education of children: Environmental knowledge and connectedness to nature, together, are related to ecological behaviour. Global Environmental Change, 47, 88–94. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2017.09.009
Patwary, A. K. (2023). Examining environmentally responsible behaviour, environmental beliefs and conservation commitment of tourists: A path towards responsible consumption and production in tourism. Environmental Science and Pollution Research, 30(3), 5815–5824. https://doi.org/10.1007/s11356-022-22577-w
Pratiwi, R. D., & Komala, R. (2019). The effects of personality and intention to act toward responsible environmental behavior. Jurnal Pendidikan Biologi Indonesia, 5(1), 169–176. https://doi.org/10.22219/jpbi.v5i1.7120
Qamruzzaman, M. (2025). The effects of natural resources, education, and financial inclusion in achieving environmental sustainability in resources-abundance nations. Discover Sustainability, 6(1), 136. https://doi.org/10.1007/s43621-025-00853-2
Sachdeva, N. (2021). Impact of environmental education programme on responsible environmental behaviour and well-being of adolescents (Doctoral dissertation, Panjab University). http://hdl.handle.net/10603/396377
Sanginova, G. B. (2024). Improving organization in the first environmental education of preschool children. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(4), 440–447. https://mjstjournal.com/index.php/mjst/article/view/1318
Sitar, G. M., & Rusu, A. S. (2023). The impact of environmental educational programs in promoting insects conservation awareness: A scoping review. Journal of Educational Sciences, 24, 74–92. https://doi.org/10.35923/JES.2023.1.05
Somerwill, L., & Wehn, U. (2022). How to measure the impact of citizen science on environmental attitudes, behaviour and knowledge? A review of state-of-the-art approaches. Environmental Sciences Europe, 34(1), 18. https://doi.org/10.1186/s12302-022-00596-1
Teerakapibal, S., & Schlegelmilch, B. B. (2025). Mind the gap: Identifying the chasm between environmental awareness, attitudes and action in fast fashion consumption. International Marketing Review, 42(1), 103–127. https://doi.org/10.1108/IMR-05-2024-0151
Thiha, H., & Shvetsova, O. (2025). Promoting sustainable development goals through green campuses: A focus on ESG-focused student engagement and environmental awareness. In Strategic Workforce Reskilling in Service Marketing (pp. 337–366). IGI Global Scientific Publishing. https://doi.org/10.4018/979-8-3373-0164-8.ch017
Wang, C., Cardon, P. W., Liu, J., & Madni, G. R. (2020). Social and economic factors responsible for environmental performance: A global analysis. PLOS ONE, 15(8), e0237597. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0237597
عزیزی شمامی, مصطفی, تجری, مجتبی, و غلامی اندراتی, کلثوم. (1404). تأثیر برنامه آموزش محیطزیست بر رفتار مسئولانه و دانش و نگرش محیطزیستی دانشآموزان ابتدایی شهر علیآباد کتول. حکمرانی منابع طبیعی, 2(3), 306-320. https://doi.org/10.22059/jnrg.2025.406491.1071
MLA
عزیزی شمامی, مصطفی, تجری, مجتبی, و غلامی اندراتی, کلثوم. "تأثیر برنامه آموزش محیطزیست بر رفتار مسئولانه و دانش و نگرش محیطزیستی دانشآموزان ابتدایی شهر علیآباد کتول", حکمرانی منابع طبیعی, 2, 3, 1404, 306-320. doi: 10.22059/jnrg.2025.406491.1071
HARVARD
عزیزی شمامی مصطفی, تجری مجتبی, غلامی اندراتی کلثوم. (1404). 'تأثیر برنامه آموزش محیطزیست بر رفتار مسئولانه و دانش و نگرش محیطزیستی دانشآموزان ابتدایی شهر علیآباد کتول', حکمرانی منابع طبیعی, 2(3), pp. 306-320. doi: 10.22059/jnrg.2025.406491.1071
CHICAGO
مصطفی عزیزی شمامی, مجتبی تجری و کلثوم غلامی اندراتی, "تأثیر برنامه آموزش محیطزیست بر رفتار مسئولانه و دانش و نگرش محیطزیستی دانشآموزان ابتدایی شهر علیآباد کتول," حکمرانی منابع طبیعی, 2 3 (1404): 306-320, doi: 10.22059/jnrg.2025.406491.1071
VANCOUVER
عزیزی شمامی مصطفی, تجری مجتبی, غلامی اندراتی کلثوم. تأثیر برنامه آموزش محیطزیست بر رفتار مسئولانه و دانش و نگرش محیطزیستی دانشآموزان ابتدایی شهر علیآباد کتول. حکمرانی منابع طبیعی. 1404;2(3):306-320. doi: 10.22059/jnrg.2025.406491.1071
